توافق ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قاهره: همه چیز درباره آن
در سپتامبر ۲۰۲۵، جهان شاهد تحولات مهمی در پرونده هستهای ایران بود. پس از دورهای از تنشهای فزاینده، حملات سایبری و فیزیکی به تأسیسات هستهای صلحآمیز ایران، و همچنین فعالسازی مکانیسم “اسنپبک” (بازگشت خودکار تحریمهای سازمان ملل) توسط تروئیکای اروپایی، ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) در قاهره، پایتخت مصر، به توافقی دست یافتند.
این توافق که با میانجیگری فعال مصر صورت گرفت، به عنوان “گامی مهم در مسیر درست” توسط رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، توصیف شد و امیدها را برای کاهش تنشها و جلوگیری از تشدید بحران هستهای زنده کرد. این مقاله به بررسی جزئیات این توافق، زمینههای شکلگیری آن، پیامدها و اهمیت آن در صحنه بینالمللی میپردازد.
زمینههای شکلگیری توافق قاهره: از تنش تا تفاهم
توافق اخیر ایران و آژانس در قاهره، نتیجه روندهای پیچیده و چالشبرانگیزی بود که در ماههای اخیر پرونده هستهای ایران را تحت تأثیر قرار داده بود. در ژوئن ۲۰۲۵، حملات سایبری و فیزیکی به تأسیسات هستهای زیرزمینی ایران، که با ادعای نقش داشتن آمریکا و اسرائیل مطرح شد، منجر به تعلیق همکاریهای ایران با آژانس و حتی طرح مسائلی مبنی بر احتمال خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) گردید. این رویدادها، همراه با فشارهای فزاینده از سوی کشورهای غربی، به فعالسازی مکانیسم “اسنپبک” توسط بریتانیا، فرانسه و آلمان انجامید. این اقدام، که با تعیین مهلت ۳۰ روزه برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل همراه بود، ایران را در موقعیت دشواری قرار داد و ضرورت مذاکرات فوری و جدی را بیش از پیش نمایان ساخت.
در این میان، مصر نقش میانجیگر فعالی را ایفا کرد. دیدارهای مقدماتی در ۵ سپتامبر در قطر میان سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، برگزار شد و مصر با میزبانی از نشست مشترک ایران و آژانس در قاهره، گامی کلیدی در تسهیل این فرآیند برداشت.
جزئیات توافق قاهره: چارچوبی برای همکاری مجدد
توافق امضا شده در قاهره، که به عنوان یک “مودالیتی” یا چارچوب اجرایی موقت شناخته میشود، بر اساس سه دور مذاکره اخیر میان ایران و آژانس تدوین شده است. این توافق شامل موارد کلیدی زیر است:
- گزارشدهی ایران: ایران متعهد شده است که ظرف یک ماه پس از امضای این چارچوب، گزارشی جامع از ذخایر اورانیوم غنیشده خود، شامل اطلاعات مربوط به مواد آسیبدیده احتمالی ناشی از حملات اخیر، به آژانس ارائه دهد.
- دسترسی بازرسان آژانس: پس از ارائه گزارش ایران، مذاکرات میان ایران و آژانس برای تعیین نحوه تأیید این گزارش آغاز خواهد شد. این فرآیند شامل دسترسی بازرسان آژانس به سایتهای هستهای و انجام بازرسیهای میدانی خواهد بود. این بدان معناست که نظارتهای بینالمللی بر برنامه هستهای ایران از سر گرفته خواهد شد.
- تصویب شورای عالی امنیت ملی: تمام جنبههای این توافق باید توسط شورای عالی امنیت ملی ایران تصویب شود. این بند نشاندهنده کنترل دقیق تهران بر فرآیند و تضمین پایبندی به تعهدات است.
- مدت اعتبار توافق: این توافق تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۶ مهر ۱۴۰۴) معتبر است و میتواند به عنوان پایهای برای توافقات بلندمدتتر و احیای جامع برجام عمل کند.
واکنشها و پیامدهای توافق: گامی در مسیر درست؟
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پس از امضای این توافق در قاهره، آن را “گامی مهم در مسیر درست” توصیف کرد و ابراز امیدواری کرد که “ایمان خوب و مسئولیتپذیری” طرفین منجر به حل مسائل باقیمانده شود. او تأکید کرد که هنوز زمان برای حل و فصل مسائل وجود دارد.
وزارت امور خارجه ایران نیز نهایی شدن این توافق را تأیید کرد و آن را تفاهمی در “وضعیت جدید” پس از حملات غیرقانونی آمریکا و اسرائیل دانست. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، ضمن تقدیر از نقش مصر در تسهیل این توافق، همکاری ایران و مصر را نشانه روشنی از تفاهم و اعتماد متقابل خواند.
از سوی دیگر، لارنس نورمن، خبرنگار نشریه آمریکایی والاستریت ژورنال، به نقل از منابع خود، از حصول این توافق خبر داد و آن را دارای تأثیر مهمی بر روند “اسنپبک” دانست. با این حال، او تأکید کرد که این توافق به تنهایی نمیتواند مهلت مکانیسم ماشه را تمدید کند و جزئیات آن برای تصمیمگیری تروئیکای اروپایی و آمریکا بسیار مهم است. این نشان میدهد که توافق قاهره، اگرچه گامی مثبت است، اما به تنهایی تضمینکننده رفع کامل بحران نیست و همچنان نیازمند اقدامات و مذاکرات بیشتری است.
آیا توافق قاهره مکانیسم ماشه را خنثی کرد؟
یکی از مهمترین پرسشها پس از اعلام توافق قاهره، تأثیر آن بر مکانیسم “اسنپبک” بود. همانطور که خبرنگار والاستریت ژورنال اشاره کرد، این توافق بهطور مستقیم و قطعی مانع فعالسازی مکانیسم “اسنپبک” نمیشود، اما میتواند به تأخیر در اجرای آن کمک کند.
توافق قاهره یکی از سه پیششرط مطرحشده توسط کشورهای اروپایی برای به تعویق انداختن “اسنپبک” بود. این سه پیششرط عبارتند از:
- ازسرگیری همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی.
- ارائه گزارش درباره ذخایر اورانیوم غنیشده.
- مذاکرات با آمریکا.
توافق قاهره، شرط اول و بخشی از شرط دوم را پوشش میدهد. با این حال، برای جلوگیری کامل از فعالسازی “اسنپبک” و همچنین برای احیای کامل برجام، مذاکرات مستقیم با آمریکا و حل و فصل مسائل باقیمانده ضروری است. این توافق، فرصتی را برای دیپلماسی فراهم میکند تا بتواند از فعالسازی کامل تحریمهای سازمان ملل جلوگیری کرده و راه را برای مذاکرات جدیتر هموار سازد.
اهمیت توافق قاهره در صحنه منطقهای و بینالمللی
توافق ایران و آژانس در قاهره، فراتر از ابعاد فنی و حقوقی پرونده هستهای، دارای اهمیت ژئوپلیتیکی قابل توجهی است:
- کاهش تنشهای منطقهای: با توجه به اینکه حملات اخیر به تأسیسات هستهای ایران با ادعای نقش داشتن آمریکا و اسرائیل مطرح شده بود، از سرگیری همکاری با آژانس و کاهش تنشهای هستهای میتواند به کاهش نگرانیها در منطقه و جلوگیری از تشدید درگیریها کمک کند.
- تقویت نقش میانجیگران: موفقیت مصر در تسهیل این توافق، جایگاه این کشور را به عنوان یک بازیگر کلیدی در دیپلماسی منطقهای و بینالمللی تقویت میکند.
- امید به احیای برجام: اگرچه این توافق یک چارچوب موقت است، اما میتواند گامی مهم در جهت احیای توافق جامع هستهای (برجام) باشد. این امر نیازمند اراده سیاسی قوی از سوی تمام طرفهای ذینفع، به ویژه ایران و قدرتهای غربی، است.
- تأثیر بر روابط ایران و مصر: دیدارهای عراقچی با مقامات مصری، از جمله رئیسجمهور عبدالفتاح السیسی، نشاندهنده تلاش برای تقویت روابط دوجانبه و همکاری در زمینههای مختلف، از جمله حفظ امنیت و ثبات منطقهای است. تبادل نظر در مورد تحولات منطقه، بهویژه وضعیت غزه و جنایات رژیم صهیونیستی، بر اهمیت این همکاریها تأکید دارد.
چالشهای پیش رو و گامهای بعدی
با وجود پیشرفت حاصل شده در قاهره، مسیر پیش رو همچنان با چالشهایی همراه است:
- اجرای کامل و دقیق توافق: پایبندی هر دو طرف به تعهدات خود، به ویژه در زمینه ارائه گزارش دقیق از سوی ایران و دسترسیهای لازم از سوی آژانس، حیاتی است.
- مذاکرات با آمریکا: برای حل و فصل کامل مسائل و احیای برجام، مذاکرات مستقیم و سازنده با آمریکا ضروری است.
- رفع تحریمها: ایران همچنان بر لغو کامل و مؤثر تحریمها تأکید دارد، که این موضوع یکی از نقاط کلیدی در هرگونه توافق نهایی خواهد بود.
- اعتماد سازی: بازسازی اعتماد میان ایران و قدرتهای غربی، که در سالهای اخیر به شدت خدشهدار شده است، نیازمند اقدامات ملموس و پایدار از سوی همه طرفهاست.
نتیجهگیری: امیدی تازه در افق دیپلماسی هستهای
توافق ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قاهره، نقطه عطفی در پرونده هستهای ایران و نشانهای از تلاش برای یافتن راهحلهای دیپلماتیک در شرایطی پرتنش است. این توافق، که با میانجیگری فعال مصر حاصل شد، با وجود محدودیتهای خود، دریچهای را برای کاهش تنشها، جلوگیری از فعالسازی کامل مکانیسم “اسنپبک” و فراهم کردن بستری برای مذاکرات جدیتر باز کرده است. موفقیت این توافق در بلندمدت، به اراده سیاسی طرفین، پایبندی به تعهدات و توانایی آنها در عبور از چالشهای پیش رو بستگی دارد. در شرایطی که منطقه با تنشهای فزایندهای روبرو است، هر گامی در جهت دیپلماسی و کاهش بحرانها، ارزشمند و حیاتی تلقی میشود.
